حکمرانی حِکمی؛ چارچوبی برای فقه نظام، از نظریه تا عمل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

چکیده
این مقاله با هدف پاسخ به فرمان رهبر شهید انقلاب دربارۀ «مشارکت در تولید و تبیین نظامات اجتماعی» و عبور از شکاف میان نظریه‌های فقهی و حل مسائل عینی، تدوین شده است. پرسش محوری، چگونگی گذار از «نظام مطلوب» به «تحقق عملی» آن است. الگوی «حکمرانی حِکمی» چارچوبی تلفیقی به‌شمار می‌آید که سه ضلع دارد: ۱. فقه نظام (ترسیم آرمان)؛ ۲. عقلانیت اسلامی (راهبری مبتنی بر اصول قرآنی، مانند حکمت و جهاد، برای تصمیم‌سازی در مسائل نوپدید)؛ ۳. فناوری‌های نرم اجتماعی (ابزارهای تحقق، مانند الگوی غدیر تهران). این مقاله با نقد روش صرفاً قیاسی، بر ضرورت روش استقرایی مسئله‌محور تأکید می‌کند. در این روش، فقیه با شناخت مسئله‌ای عینی (مانند حکمرانی هوش مصنوعی)، نیازهای حکمی، راهبردی، و اجرایی آن را تفکیک می‌کند. این فرایند در الگوی سه‌مرحله‌ای فقاهت (کشف، طراحی و تحقق) نظام‌مند شده است. نتایج به‌دست آمده نشان می‌دهد که مشارکت در «تولید» نظامات، معطوف به فقه نظام است؛ اما مشارکت در «تبیین» و تحقق، مستلزم حکمرانی حِکمی است. پیشنهادهای عملی این نوشتار نیز شامل تشکیل کارگروه‌های مشترک مسئله‌محور و بازنگری در آموزش حوزوی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله العربیة

الحوکمة الحِکمیة؛ إطارٌ لفقه النظام، من النظریة إلى التطبیق

نویسنده العربیة

عبدالحسین خسروپناه
پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده العربیة

أُعِدَّت هذه المقالة بهدف الاستجابة لتوجیه القائد الشهید للثورة بشأن «المشارکة فی إنتاج الأنظمة الاجتماعیة وتبیینها»، وتجاوز الفجوة بین النظریات الفقهیة وحلّ القضایا العینیة. ویتمثّل السؤال المحوری فی کیفیة الانتقال من «النظام المنشود» إلى «تحققه العملی». ویُعَدّ نموذج «الحوکمة الحِکمیة» إطارًا ترکیبیًّا ذا ثلاثة أضلاع: 1. فقه النظام (رسم المثال المنشود)؛ 2. العقلانیة الإسلامیة (توجیه قائم على المبادئ القرآنیة، مثل الحکمة والجهاد، لصناعة القرار فی القضایا المستجدّة)؛ 3. التقنیات الاجتماعیة الناعمة (أدوات التحقق، مثل نموذج غدیر طهران). وتؤکد هذه المقالة، من خلال نقد المنهج القیاسی المحض، ضرورةَ المنهج الاستقرائی المتمحور حول المسألة. وفی هذا المنهج، یقوم الفقیه، من خلال معرفة مسألة عینیة (مثل حوکمة الذکاء الاصطناعی)، بتمییز احتیاجاتها الحِکمیة والاستراتیجیة والتنفیذیة. وقد نُظِّمت هذه العملیة ضمن نموذج ثلاثی المراحل للاجتهاد الفقهی (الاکتشاف، والتصمیم، والتحقق). وتُظهر النتائج المتحصَّل علیها أن المشارکة فی «إنتاج» الأنظمة تتجه إلى فقه النظام؛ غیر أن المشارکة فی «تبیینها» وتحقیقها تستلزم الحوکمة الحِکمیة. کما تشمل المقترحات العملیة فی هذا البحث تشکیلَ فرق عمل مشترکة متمحورة حول المسألة، وإعادةَ النظر فی التعلیم الحوزوی

کلیدواژه‌ها العربیة

فقه الحوکمة
الحوکمة الحِکمیة
العقلانیة الإسلامیة
التقنیة الاجتماعیة الناعمة
المنهج الاستقرائی المتمحور حول المسألة